Europa en de laatste dagen van het Macronisme
 |
‘L’Histoire se répète’, zoals het op z’n Frans heet. Of in goed Nederlands: de geschiedenis herhaalt zich. En daar hoor ik dan ogenblikkelijk de zin bij die Marx in 1852 schreef naar aanleiding van een die vorige episodes van massale straatprotesten in Frankrijk, die van het Europese revolutiejaar 1848: ja, de geschiedenis herhaalt zich — eerst als tragedie, en daarna als farce.
Of we de protesten die we de afgelopen weken in Frankrijk en andere Europese landen zagen uiteindelijk een tragedie, een farce, of een radicaal breekpunt zullen noemen, zal de tijd leren. In ieder geval leken de reacties hier in Nederland in de burgerlijke pers en op de sociale media als twee druppels water op de misprijzende wijze waarop in 2018, een jaar na het aantreden van de kersverse president Emmanuel Macron, werd gereageerd op de protesten van de gele hesjes: nog zo’n voorbeeld van Franse protestcultuur.
Toen, net als nu, waren het honderdduizenden boze burgers die Frankrijk in vuur en vlam zetten: destijds drie miljoen deelnemers verspreid over 120 dagen, nu, sinds eind september, ruim 800 duizend deelnemers — and counting. Toen, net als nu, waren lastenverzwaringen en bezuinigingen voor de gewone man en vrouw, terwijl de Hoge Heren in Parijs buiten schot bleven, de directe aanleiding: toen dieselaccijnzen voor de normies die in de jaren ervoor massaal in Franse dieselauto’s waren gejaagd door te snijden in het streekvervoer, om afschaffen kapitaalbelasting voor de rijken mee te financieren; nu bezuinigingen op onderwijs om extra defensie uitgaven mee te financieren.
Toen, net als nu, ging het gepaard met buitensporig geweld van een met fascisten geïnfecteerde oproerpolitie die er niet in de eerste plaats is om burgers te beschermen (denk aan de slogan van de Nederlandse politie: ‘je beste vriend’) maar om het machtsapparaat van de Franse staat te verdedigen: volgens een recente peiling neigt maar liefst 67 % van het Franse leger en de Franse politie naar een stem op Le Pen. In 2018-9 werden honderd duizend demonstranten opgepakt, raakten er 2400 lichtgewond, honderd zwaargewond en overleden 11 demonstranten aan hun verwondingen; nu waren er ruim zevenduizend arrestaties en 215 gewonden, waarvan sommigen zwaargewond — afgerukte handen, zwaar oogletsel — en waarvan het merendeel minderjarigen. Toen, net als nu, konden de protesten op brede steun van burgers, vakbonden en linkse en rechtse partijen rekenen: de woede jegens de elite was en is wijdverbreid.
En toen, net als nu, werden de uitwassen van een rellende, vandaliserende en plunderende minderheid door het politieke establishment en de systeempers, in Frankrijk en daarbuiten, met een klassieke pars-pro-toto beweging, tot hét symbool van de protesten uitgeroepen, daarmee de politiek inhoudelijke boodschap van de demonstranten — en de brede steun ervoor onder de Franse burgerij — over het falen van het Macronisme effectief onschadelijk makend.
Dit is wat ik er destijds bij EenVandaag over te melden had, die mij begin december 2018 zes vragen over de gele hesjes-beweging stelde.
1. Waarom protesteert de gele hesjes-beweging in Frankrijk?
“De directe aanleiding voor de protesten was de verhoging van de brandstofprijzen, maar eigenlijk gaat het vooral over de kosten van levensonderhoud. De Fransen hebben deze kosten de afgelopen jaren enorm zien stijgen terwijl de lonen dalen of stagneren. Als je dat tegenover de genereuze houding van de Franse staat tegen het grootkapitaal zet, dan heb je het volledige plaatje.”
2. Is dit een typisch Frans probleem?
“Nee, je ziet het overal, ook in Nederland. Het is een verklaring voor de Brexit, voor Trump en voor de populariteit van het rechts-populistische AfD in Duitsland. Politiek is steeds meer de oren te luister gaan leggen bij het grootkapitaal en burgers zien dat zij het kind van de rekening zijn.”
3. In welk opzicht ziet de beweging zich als kind van de rekening van de elite?
“Tijdens de financiële crisis in 2008 werd voor iedereen duidelijk dat de kosten voor de fouten van goedbetaalde bankiers bij de burgers terechtkwamen. In Nederland hebben de huurders voornamelijk de kosten van de crisis betaald. De ziektekostenpremies zijn veel harder gestegen dan de inflatie en de onderwijskosten zijn omhoog gegaan. Rutte is trots op de economische groei, maar het komt niet in de zakken van de Nederlandse burgers. Dat zijn de pijnpunten voor veel Nederlanders.”
4. Wat wil de protestbeweging bereiken?
“Het punt wat ze maken is: wij pikken niet langer dat de rekening voor het falen van de elite bij ons wordt neergelegd in plaats van bij die elite zelf. Ze willen gehoord worden en serieus genomen worden zonder bejegend te worden door politici in Parijs of Den Haag alsof zij verwende, over het paard getilde kinderen zijn.”
5. Hoe kan er het beste worden omgegaan met deze frustraties?
“Ten eerste moet de politiek niet wegkijken maar de frustraties benoemen. Ten tweede moet je toch echt luisteren naar de burgers en niet naar het grootkapitaal. Ik denk dat je het heel serieus moet nemen, anders krijg je straks een hele dure rekening gepresenteerd.”
6. Krijgen we in Nederland protesten op dezelfde schaal als in Frankrijk?
“Het is wachten op soortgelijke protesten in Nederland. Alle voorwaarden voor de protesten die we in Frankrijk hebben gezien, zien we ook in Nederland. Er is veel onvrede die elk moment tot ontbranding kan komen. In Frankrijk was de aanleiding de brandstofprijzen. Hier kan het de afschaffing van de dividendbelasting zijn of de kosten van de energietransitie die volgens de burgers eenzijdig bij hen terechtkomen. Het is onvoorspelbaar, maar het is duidelijk dat er veel politiek verzet is.”
Macron smeet er destijds 12 miljard euro tegenaan, ging begripvol langs honderden gemeentes om de grieven aan te horen, resulterend in een omvangrijke grievance de doleance, die nog voor jaren aan materiaal voor sociale wetenschappers zal opleveren.
En Nederland?
In Nederland kwam de beweging níet van de grond, weten we nu, en werd door politiek en systeempers deze vroege manifestatie van grass roots-populisme in een kwaad daglicht gesteld door de demonstranten te beschuldigen van het onderhouden van banden met antisemitische en fascistische organisaties — een klassieke strategie van het establishment om lastige uitdagers in diskrediet te brengen.
En vervolgens kwam corona, ging het groeiende ongenoegen twee jaar de ijskast in, viel Poetin Oekraïne aan, holde inflatie het besteedbaar inkomen verder uit, en greep de elite een uit de duim gezogen veiligheidsdreiging, vergezeld gaand van een van de grootste psy-ops uit de menselijke geschiedenis (hybride oorlogvoering, iemand?), aan om via de band van weerbaarheid en veiligheid burgers zo gek te krijgen dat zij bereid zijn te accepteren dat de politieke kaste de verzorgingsstaat omzet in een oorlogsstaat. En de schijnveiligheid die dat burgers moet geven gebruikt diezelfde elite om de eigen positie, na decennia van debacles veilig te stellen: tijdelijk uiteraard, maar in het politieke leven is alles tijdelijk, na een paar jaar wacht immers de volgende elitepost (‘de volgende uitdaging’) en kan het geklungel doorgaan.
Gemilitariseerd neoliberalisme als de laatste verschijningsvorm dus, van een ideologie die welvaart voor allen door het ontketenen van kapitaal beloofde en die is uitgemond in een doffe teleurstelling voor velen doordat de welvaart uitbleef en de zeggenschap is verschraald.
Dát is het verhaal dat de laatste dagen van het Macronisme vertelt.
Ooit binnengehaald als de grote belofte van het sociaalliberalisme — een zakenbankier met een ziel, zo leek het, en het jeugdige imago van een Europese Kennedy — dat, tien jaar na de Grote Bankencrisis en met het wegebben van de bittere herinnering van de eurocrisis, eindelijk voorwaarts en opwaarts zou kunnen blikken, resteert tien jaar verder een land dat op de rand van de afgrond balanceert, geopolitiek geen rol van betekenis speelt, en zijn jeugd niets anders te bieden heeft dan lege pensioenpotten, armzalig onderwijs, flexbaantjes tot aan de dood, een eindeloze woon carrière van onderhuur en deelkamers, en, aan de horizon, sterven voor een onverschillig vaderland in een oorlogstheater dat door de Amerikanen is uitgekozen.
“Zijn we niet te beklagen, wij kinderen die zijn geboren toen de wereld ophield te bestaan? Daarna hadden de planeet en wij geen schijn van kans meer. Of misschien was het gewoon het eind van een beschaving, de onze, en komt er ooit in de toekomst een andere voor in de plaats. In dat geval staan we in de laatste verlichte kamer voordat het licht uit gaat en zijn we ergens getuige van.”
Dit schreef Sally Rooney, de pillaarheilige van de academisch gecertificeerde millenial-generatie, in 2021 in haar corona-bestseller, Beautiful World, Where Are You. Het had zomaar het motto kunnen zijn geweest van de post-corona-generatie die nu de straten en pleinen vult van Parijs, Milaan, Tirana, Belgrado, Lissabon, Marseille, Luik, Bordeaux en straks, wellicht, Berlijn en Amsterdam: de verloren generatie 2.0, de laatste generatie voor de wereld vergaat, existerend in de slagschaduw van een politieke kaste die willens en wetens op een oorlog lijkt aan te sturen, waar zij voor en in mogen sterven, ter meerdere eer en glorie van een staat die niets om hen geeft.
Dat is het beeld dat opduikt uit de vele speeches die de scholieren- en studentenleiders in Frankrijk de afgelopen weken op de vele pleinen in de Franse steden hebben uitgesproken en waar je in de Nederlandse media niets van terugvindt. Gelukkig heeft de onvolprezen blogsite Brave New Europe er een prachtige bloemlezing uit gepubliceerd. Daaruit blijkt dat scholieren dondersgoed in de gaten hebben dat veertig jaar neoliberalisme geleid heeft tot een prachtige verzorgingsstaat voor de rijken en het grootkapitaal (zie beneden) en dat Macron hen niets anders te bieden heeft dan uitgehold onderwijs met veel uitvaluren in koude, lekkende klaslokalen. Onderwijs dat bovendien bestaande klassenongelijkheden alleen maar verscherpt, en de kinderen van de armen en de migranten dreigt uit te verkiezen voor een bestaan als kanonnenvoer in het Franse leger, dat na het akkoord van Den Haag van 24/25 juni 2025, een steeds groter beslag (van 2 naar 5 procent van het bbp) op een steeds beperkter wordende staatsbegroting legt.
En anders dan in omringende landen als Duitsland en Nederland, waar hetzelfde ongenoegen versplinterd dreigt te worden over een veelheid aan soms tegenstrijdige politieke kwesties (Gaza, klimaat, stikstof, bezuinigingen), lukt het in Frankrijk wel om de verschillende protestbewegingen zich solidair te laten verklaren met de zaak van de scholieren, erkennend en herkennend dat het in al die bewegingen in essentie om dezelfde onvrede gaat: het neoliberale Macronisme heeft gefaald, loopt op zijn tandvlees, probeert zichzelf te redden door geopolitieke angstspoken en moet worden gestopt voor het te laat is.
‘Convergence des luttes’, heet het in goed Frans, en het is wat de Macronisten het meeste vrezen.
Sommige commentatoren zien aan de horizon zelfs de klassieke socialistische strategie van de algemene staking opdoemen en, als politieke articulatie ervan, de Gramsciaanse mobilisatietechniek van het volksfront, datin Frankrijk voor de Tweede Wereldoorlog werd uitgeprobeerd. Anderen houden de protestbewegingen in landen als Duitsland en Nederland de verbindende en organiserend rol van de Franse vakbeweging voor om het verzet tegen de militarisering als hevel te gebruiken om het neoliberalisme definitief te gebruiken. Weer anderen zijn somberder en verwachten dat de Europese revolutie tegen het extreme centrum een hardrechtse gaat worden, bestaande uit een combinatie van demilitarisering, renationalisering, gesloten grenzen en een herleving van cultureel conservatisme.
En waar gaat het ondertussen in de Nederlandse reacties op de protesten over? Opmerkelijk gering is de sympathie van de gewone Nederlander voor de lotgevallen van zijn kameraden in Frankrijk — en dat heeft veel te maken met de, opnieuw, opmerkelijk eenzijdige berichtgeving. Twee thema’s springen eruit in de Nederlandse berichtgeving. De eerste is de typisch Nederlandse kleinburgerlijke verontwaardiging over de vernielingen aan andermans eigendom en de plunderingen van de middenstand, die, in de media, vrijwel uitsluitend worden toegeschreven aan jonge mannen met een allochtoon uiterlijk — hoe kan het anders, zou je bijna zeggen, dit sluit immers naadloos aan bij het anti-migratie frame dat nu al ruim 27 jaar (sinds Paul Scheffers ‘multiculurele drama’-stuk van 1999) door pers en politiek met zoveel wellust in de hoofden van Nederlandse kiezers is geramd.
Het resultaat is dat in de hoofden van veel Nederlanders alle verslechteringen van de laatste kwart eeuw uitsluitend voor rekening komen van migranten, een verzamelterm waarmee uitsluitend die groepen worden bedoeld die uit het Oostelijke (van Turkije tot het Midden Oosten) en Zuidelijke (Noord Afrika) Middellandse Zee-bekken afkomstig zijn en waarvan klakkeloos wordt aangenomen dat zij actief belijdende Moslims zijn.
Het zijn echoos die nauwelijks feitelijk van aard zijn maar vooral emotioneel en affectief. De Franse migratiegeschiedenis is immers een andere dan de Nederlandse. De rellende jongeren uit de Franse banlieues zijn namelijk overwegend afkomstig uit Francofoon Noord-Afrika, zijn vaak geboren en getogen Fransen (ius soli), zijn trotse dragers van een Frans paspoort, maar lopen stuk op een van de onverbiddelijkste integratieregimes van West-Europa, opgesloten als zij al generaties zijn in getto’s, met slecht onderwijs, slechte woonomstandigheden, onzekere baantjes en nauwelijks ontsnappingsmogelijkheden. Sociologisch gezien, maakt dat het ontstaan van een anti-Franse tegencultuur in ieder geval begrijpelijk en het meeliften op de wanorde van een demonstratie om te rellen, vandaliseren en plunderen op zijn minst verklaarbaar.
En even he, we hebben het hier over postkoloniale migratie, migranten afkomstig uit de Noord-Afrikaanse arrondissementen van het groot-Franse imperiale rijk, niet over asielmigratie, arbeidsmigratie of gastarbeidersmigratie. Oftewel, deze mensen zijn vergelijkbaar met ‘onze’ Molukkers of Surinamers, niet met ‘onze’ Turken of Marokkanen, laat staan met ‘onze’ Syriërs, Eritreeërs of Ethiopiërs. Daarmee illustreren ze in heel hun wrangheid hoezeer het Franse integratiebeleid in vergelijking met het Nederlandse faalt — een ongemakkelijke waarheid voor ‘onze’ eigen migratiebestrijders. Republikeins laïcisme, door sommigen in Nederland ons als lichtend voorbeeld voorgehouden omdat het hard optreedt tegen Islamitische symbolen in de publiek ruimte (hoofddoekjes), is op alle indicatoren veruit de mindere van het Nederlandse verzuilingsbeleid: waar migranten bij ons langzaam maar zeker ‘vernederlandsen’ en dus ‘verburgerlijken’, worden ze in Frankrijk opgesloten in enclaves van radicalisering.
En dát zien we dus iedere keer bevestigd worden aan de randen van de grote protestdemonstraties waarin de Fransen, met hun cultuur van straatprotesten, excelleren. Als we het inderdaad zien, want de clipjes die de afgelopen weken op de sociale media circuleerden, waren niet alleen weinig representatieve selecties die een orgie van geweld suggereerden en de ruimte voor beelden van de veel grotere vreedzame demonstraties wegdrukten maar ook bleken er bij de meest gedeelde ervan grote twijfels te bestaan over de authenticiteit ervan. Sommige clips toonden beelden die veel ouder waren en niet in Frankrijk waren geschoten, andere bleken AI-gegenereerd te zijn en dus klingklare beeldleugens te zijn die desalniettemin gretig door hardrechtse, anti-migratie sites werden verspreid.
Het tweede thema is macro-economisch van aard. Hier wordt gewezen op het hoge aandeel van de publieke sector in het Franse bbp (54 %, tegen 45 % in Nederland), het hoge aandeel van de sociale uitkeringen (31.6 %, hoogste van alle OESO-lidstaten), het hoge begrotingstekort van de Franse overheid (5.1 %, tegen 1.6 % in Nederland), de hoge staatsschuld in Frankrijk (120 %, vergeleken met 43.7 % in Nederland) en de lage pensioengerechtigde leeftijd in Frankrijk (62 jaar en negen maanden tegen 67 jaar in Nederland).
Hoe kan er zoveel geld naar de Franse publieke sector gaan en kunnen scholieren tegelijkertijd klagen over achterstallig onderhoud aan schoolgebouwen en lerarentekorten, luidt dan de vraag. Het kan niet beide tegelijk waar zijn. En dus luidt het Nederlandse antwoord al snel dat Franse scholieren verwende kinderen zijn, net als hun ouders die worden gepamperd door een verzorgingsstaat die onhoudbaar is en waar, zo wordt er vervolgens zorgelijk aan toegevoegd, wij, straks, dankzij de Europese Monetaire Unie, via de Europese Centrale Bank, voor mogen meebetalen als de eurocrisis opnieuw uitbreekt, nu vanwege een Franse schuldencrisis.
De macro-economische kerncijfers, verzameld door de OESO, leren dat de Franse staat inderdaad op grote voet leeft en dat professionele obligatiehouders (55 % van de Franse staatsschuld is in handen van Anglo-Amerikaanse vermogensbeheerders) steeds meer twijfelen aan de houdbaarheid van de Franse staatsschuld: meer dan vijf procent vragen zij inmiddels aan rente als vergoeding voor het kopen van Franse staatsobligaties. Die grote staat heeft echter een gemiddelde vijfjarige groeivoet opgeleverd die bijna een procentpunt boven de Nederlandse ligt: 2.5 % om 1.7 %. En dat is wel degelijk iets om op te kauwen: blijkbaar genereert een genereuze staat, een die de belangen van burgers laat prevaleren boven de eisen uit Brussel, betere macro-economische prestaties dan een staat die van begrotingsevenwicht zijn nationale obsessie heeft gemaakt, wat Nederland tijdens de vier kabinetten Rutte deed.
Dat laat onverlet dat de sociale prestaties van die grote Franse staat matig zijn: slechts 52.7 % van de beroepsbevolking is daadwerkelijk aan het werk (tegen 66.2 % in Nederland), ook al werken die werkenden gemiddeld 1500 uur per jaar (tegen 1450 uur in Nederland, parttime kampioen van Europa). De werkloosheid in Frankrijk is dan ook veel hoger dan in Nederland: 7.7 % tegen 3.6 %. En dat geldt zeker voor de jeugdwerkloosheid: 19.7 % tegen 8.7 %. Terwijl de relatieve armoede in Frankrijk met 8.7 % tegen 7.4 % ook duidelijk hoger is in Frankrijk. En datzelfde geldt voor de inkomensongelijkheid, die met bijna 0.3 ruim een tiende boven de Nederlandse ligt.
Data van de World Inequality Database leren dat de ongelijkheid in zowel Frankrijk als Nederland sinds het begin van de neoliberale revolutie in 1980 stapsgewijs is toegenomen. In Frankrijk nam in 1980 de tien procent grootverdieners nog 28.8 % van het nationale arbeidsinkomen mee naar huis, tegen 22.7 % dat naar de onderste vijftig procent van de werknemers ging. In 2024 was dat voor de eerste groep gestegen naar 34 % en voor de onderste helft gedaald naar 20.3 %. En vergis je niet op een totale loonsom van pakweg € 1000 miljard zijn die twee procentpunten gigantische bedragen die al snel in de tientallen miljarden lopen. In Nederland zijn de rijken er minder geprononceerd rijker op geworden (van 27.3 % naar 30.4 %) en is de gestegen ongelijkheid vooral het gevolg van het relatieve welvaartsverlies van de onderste helft van de inkomensverdieners. Die zagen hun aandeel krimpen van bijna 26 % in 1980 naar net boven de 20 % in 2024.
Oftewel, terwijl in Nederland vooral de armen armer zijn geworden — zie ook het veelbesproken Rabobank-rapport uit 2018 waarin werd gewezen op 40 jaar loonstagnatie in Nederland — zijn in Frankrijk juist de rijken (veel) rijker geworden, wat overduidelijk is terug te zien in de groei van het loonaandeel dat de een procent rijksten in Frankrijk sinds de eurocrisis mee naar huis neemt: van 9.6 % in 2013 naar 11.4 % in 2024 — met dank aan de belastingverlagingen op kapitaal en andere grootzakelijke douceurtjes van Macron. De Franse Rekenkamer heeft berekend dat die douceurtjes de Franse schatkist een kleine € 62 miljard per jaar hebben gekost, verantwoordelijk voor pakweg de helft van het huidige structurele (zonder rente en aflossingen) begrotingstekort (4,3 %).
Het verschil tussen de ongelijkheidsontwikkeling in Frankrijk en Nederland is terug te voeren op verschillende politieke voorkeuren, afgedwongen door de macht van de straat aan de ene kant en de macht van grootzakelijke lobby aan de andere. Terwijl de ene staat (Frankrijk) na de crisis de bescherming van zijn burgers wel liet prevaleren boven begrotingsdiscipline gooide de andere staat (Nederland) zijn burgers na de bankencrisis van 2008 doodleuk voor de bus van de Europese Monetaire Unie. In Frankrijk wordt de macht van de lobby tenminste nog enigszins in toom gehouden door de macht van de straat, in Nederland heeft de macht van de lobby vrij spel.
Wat deze kerncijfers verder leren is dat de Franse verzorgingsstaat zo georganiseerd is dat hij hoge kosten paart aan slechte uitkomsten. En dat heeft alles te maken met de aard van de Franse verzorgingsstaat, zoals Timothy Smith in 2004 in zijn France in Crisis al liet zien. In het internationaal vergelijkende verzorgingsstaatonderzoek is de Franse lastig te plaatsen. Hij is noch universeel, zoals in Zweden, noch corporatistisch, zoals in Nederland, noch residueel, zoals in het Verenigd Koninkrijk, noch familiaal, zoals in Italië, om Esping Andersen’sberoemde typologie te parafraseren. Of beter, hij is dat allemaal tegelijk, en kan om die reden nog het beste worden aangeduid als gefragmenteerd: een wonderlijk ensemble van historisch gegroeide regelingen en arrangementen, wier logica’s van provisie vaak slecht op elkaar aansluiten.
Goede uitkeringen zijn er voor de ‘insiders’, de geaccrediteerde werknemers in de publieke sector en het private grootbedrijf met vaste arbeidscontracten: de zogenaamde ‘gesalarieerden’. Daar hebben de vakbonden (‘craft unions’ in het Engels, wat wat anders is dan overkoepelden ‘labour unions’) die de belangen van specifieke professies (‘crafts’) in specifieke bedrijven en bedrijfstakken dienden goed voor gezorgd. Dit zijn de mensen die over uitstekende (en kostbare) secundaire arbeidsvoorwaarden beschikken en die vroeg met een genereuze uitkering met pensioen kunnen. De ‘outsiders’, de mensen zonder universitaire accreditatie en zonder vaste arbeidscontracten, en dus zonder uitkeringen en pensioenen, hebben het nakijken. En ja, wettelijk hebben die vanaf 62 jaar en negen maanden recht op een staatspensioen maar de vervangingswaarde is voor de meesten laag waardoor ook in Frankrijk het fenomeen van de werkende gepensioneerde aan het toenemen is. Maar liefst 12 % van de gepensioneerden werkt na de pensionering door.
En ook al zijn zorg en onderwijs — de publiek dienstenkant van moderne verzorgingsstaten — in Frankrijk in principe universeel omdat ze worden gefinancierd uit de belastinginkomsten en dus gelijke toegang tot dezelfde diensten aan iedere staatsburger bieden, een ingewikkeld combinatie van aan plaats en professie gebonden voorziening zorgt ervoor dat de ‘insiders’ vaak ook over betere zorg en beter onderwijs kunnen beschikken. Een beetje zoals in Nederland academisch geschoolde ouders in de binnensteden van de vrijheid van onderwijs gebruik maken om hun kroost naar ‘witte scholen’ laten gaan om ‘zwarte scholen’ te vermijden: met een van de hoogste scores op onderwijssegregatie van de Europese Unie tot gevolg.
Soortgelijke mechanismen doen zich in Frankrijk voor, waar klassenverschillen zich al evenzeer naadloos vertalen in verschillen in de kwaliteit van publieke dienstverlening: goed onderwijs en goede zorg voor de rijken in de binnensteden, slecht onderwijs en slechte zorg voor de armen in de banlieues en de periferie, waar, zoals iedere Nederlandse vakantieganger weet die op de weg terug naar huis in steden als Contrexéville verzeild raakt, staat en middenstand de plaat hebben gepoetst en hele winkelstraten staan te verspochten. Het is een van de grote stenen des aanstoots in de Franse scholierenprotesten, zoals we zagen: dat kinderen van arme ouders en migrantenkinderen vrijwel automatisch naar een baan in het Franse leger worden geduwd, simpelweg omdat er geen alternatieven zijn.
En uiteraard zijn dit data van twee, drie jaar geleden en zucht de onderste helft van de werkenden in alle Europese landen sindsdien steeds zwaarder onder de gevolgen van het onbezonnen sanctiebeleid en het zwalkende energiebeleid van de Europese elites. Goedkoop Russische olie en Russisch gas is respectievelijk vrijwel geheel en gedeeltelijk vervangen door dure Amerikaanse olie en prijzig Amerikaans gas. Met een directe en indirecte prijsschok van heb ik jou daar tot gevolg: de energie- en benzinerekening neemt een steeds grotere hap uit het gezinsbudget, met literprijzen diesel die in Frankrijk rond de € 2,35 bedragen en in Nederland zo’n 15 cent hoger (ter vergelijking; begin 2019 kostte een liter diesel in Nederland nog € 1,26 (!)). Maar ook via een omweg, doordat ons logistieke systeem voor transport en overslag nu eenmaal nog altijd draait op fossiele brandstoffen (stookolie, kerosine) en daardoor alle producten die van ver komen duurder zijn geworden. Waaronder eerste levensbehoeften als voedsel waarvan de prijzen daar bovenop ook nog eens sterk afhangen van de prijs van kunstmest, dat, als petrochemisch bijproduct, direct gekoppeld is aan mondiale olie- en gasprijzen.
Het heeft Frankrijk — en de rest van de wereld — in een nieuwe wereld doen tuimelen. Eén waarin prijzen steeds sneller en sterker zijn gaan stijgen en een verdiende euro dus steeds sneller minder waard wordt: een wereld van inflatie dus, in plaat van de wereld van deflatie die volgde op de bankencrisis van 2008. Met verstrekkende gevolgen voor de prijs van Franse staatschulden: sinds het einde van het kwantitatieve verruimingsbeleid (QE) van de centrale banken is het rentepeil omhoog geschoten (5.1 % op het moment van schrijven), waardoor de uitgaven van de Franse schatkost aan rentebetaling sinds 2020 meer dan verdubbeld zijn, van € 30 miljard toen naar € 66 miljard nu, en zijn uitgegroeid tot de grootste uitgavenpost op de begroting, nipt groter dan onderwijs.
Maar het gevolg is ook dat huishoudens net boven de onderkant van de piramide, die toch al nauwelijks over reserves beschikten, de laatste twee, drie jaar steeds meer klem zijn komen te zitten. Door de prijsschok is hun besteedbaar inkomen (datgene wat overblijft na belasting, sociale premies en vaste lasten) in 2025 met 0.7 % gedaald: de per cao afgedwongen loonstijgingen hinken achter de prijsstijgingen aan. En voor zelfstandigen, zzp-ers en de kleine middenstand is er überhaupt geen prijscompensatie. En dus is daar gedurende de tien maanden van 2016 zo’n zelfde percentage bijgekomen. Volgens berekeningen van het dagblad Le Monde komt dat voor een modaal gezin met twee kinderen neer op een cumulatief inkomensverlies van € 1200.
Twee achtereenvolgende jaren van inkomensverlies zijn zeldzaam in het naoorlogse Frankrijk: eerder gebeurde het in 1983/4 en tijdens de eurocrisis, tussen 2010-13. In beide gevallen waren bezuinigingen en lastenverzwaringen (‘austerity’) de oorzaak. En in beide gevallen kwam deze terugval na een lange periode van hoogconjunctuur en hadden veel huishoudens dus voldoende reserves om de schok op te vangen.
Dat is nu anders, volgens hetzelfde stuk Le Monde. Sinds corona hebben de nominale lonen geen gelijke tred gehouden met de hoge energie- en voedselprijzen. Daardoor zijn de reële lonen in Frankrijk anno 2026 maar liefst twee procent lager dan ze in het laatste kwartaal van 2019, vlak voor het uitbreken van de pandemie, waren. En ook al wist de staat de ergste gevolgen van de prijsschok in 2022, 2023 en 2024 te dempen, door het extra beslag dat de Trump-norm van vijf procent bbp voor defensie die tijdens het verdrag van Den Haag van juni 2025 is overeengekomen, is die dempingsruimte er niet meer. Alle ruimte wordt opgegeten door defensie (met € 57 miljard in 2026 de derde grootste uitgavenpost op de begroting – and counting) en de scherp gestegen rentelasten (zie boven). Met als gevolg dat met name gezinnen in de lagere middenklasse, die rond de € 2200 netto per maand verdienen, en werken in het (middelbaar) onderwijs, de zorg en de dienstverlening en die tot het middenkader behoren, hun maandsalaris in reële termen met 3.3 % tot 7% hebben zien dalen.
Dit is de humuslaag waarop de Franse straatprotesten van de afgelopen maand hebben kunnen floreren: een geleidelijk gegroeide kostencrisis aan de ene kant en een toondove elite die een verzorgingsstaat voor multinationals heeft opgetuigd en daar nu een binnenslands militair-industrieel complex aan wil toevoegen om een fictieve vijand te verslaan. Het is dezelfde giftige cocktail waar ook Duitsers, Britten, Fransen, Italianen, Spanjaarden en Nederlanders last van hebben.
En hoe reageert vervolgens de gemiddelde Nederlander en de pers die hem zijn dagelijkse portie aan frames en clichés biedt op de protesten?
Laat die Fransen nu eindelijk eens hetzelfde bittere austerity-elixer slikken dat wij tussen 2010 en 2016 hebben geslikt, is zo’n beetje de teneur. Alsof de 60 %-norm aan staatsschuld van de eurozone niet een willekeurig getal is waar geen goede objectieve gronden voor zijn? Alsof de informele norm van 90 % waarmee tijdens de eurocrisis de Amerikaanse economen Reinhart en Rogoff politici bang maakten niet op een Excel-fout berustte? Alsof niet de casus Japan, waar de staatsschuld ruim twee keer zo hoog is als in Frankrijk, een spekend tegenvoorbeeld is? Alsof tegenover de Franse staatsschulden niet vrijwel even hoge Franse bezittingen staan? Alsof de Europese Monetaire Unie voor de Zuid-Europese lidstaten (en Zuid Europa begint in Brussel) niet een uitgesproken ramp is gebleken, die hen in het neoliberale keurslijf van de binnenlandse verarming (‘interne devaluatie’) gevangen houdt? Alsof de Franse staat, als hij zijn monetaire soevereiniteit had behouden, niet nimmer in deze situatie terecht zou zijn gekomen? Alsof de Franse staatschuld niet vooral zo hoog is door de elitedebacles van de bankencrisis en de extreem kostbare lockdowns tijdens corona (in 2008 bedroeg de Franse staatsschuld immers 67 %, nipt boven de EMU-norm)?
En alsof de situatie in een land als Nederland zoveel anders is? Ook hier dreigt immers een grote levensonderhoudscrisis, en ook hier hollen rentebetalingen en defensie-uitgaven de verzorgingsstaat uit.
Wie deze terechte vragen niet stelt en gemakzuchtig de Franse burgers ervan beticht luie uitvreters te zijn, heeft zich stilletjes laten socialiseren in de ideologie van de financiële markten. Dat is namelijk wat ideologie is: datgene wat je denkt als je denkt dat je niet denkt. Allemaal neefjes van de neoliberale sociaaldemocraat Jeroen Dijsselbloem zijn de Nederlandse commentatoren (en veel burgers met hen) geworden, die het in de jaren toen van deze eeuw bestond om in zijn laatste Miljoennota rentebetalingen op staatsobligaties ‘zondegeld’ te noemen en die als bonenteller breed lachend de levensplannen van Nederlandse (en Griekse) burgers offerde op het altaar van het begrotingsevenwicht.
Belangrijker is dat men, door deze afleidende frames te volgen, iedere kans op een Europa-brede beweging tegen het gemilitariseerde neoliberalisme blokkeert, waar onze sociaalliberale elites zich wanhopig, als laatste reddingsboei voor hun eliteposities, aan hebben vastgeklampt. De Franse demonstranten zijn niet onze vijanden; ze zijn onze kameraden, en ze wijzen ons de weg naar de radicale breuk met het Anglo-Amerikaanse neoliberalisme dat sinds 2008 boven de demos hangt.
Niet gedeeld neoliberaal lijden, moet nu het parool zijn, maar gedeeld neoliberaal protest. Anders wordt het inderdaad een farce, of, God verhoedde, een tragedie.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten