"Altijd al was Amerika een 'geheime liefde' voor Geert Mak"

"Altijd al was Amerika een 'geheime liefde' voor Geert Mak,'' zo luidt de eerste zin op de achterflap van zijn Nederlandse bestseller Reizen zonder John. Op zoek naar Amerika (2012). Waarom zijn "liefde" voor de Verenigde Staten "geheim" moest blijven wordt niet duidelijk gemaakt, of het moeten de loze beweringen zijn aan het einde van zijn lofrede op wat hij abusievelijk 'Amerika' blijft noemen. Lachwekkende absurditeiten als de "Amerikaanse diplomaten horen tot de beste ter wereld, het land beschikt over voortreffelijke informatiesystemen, het leger kent geen grenzen, de universiteiten en het ministerie van buitenlandse zaken beschikken over briljante strategen en politieke analisten, het Amerikaanse bedrijfsleven opereert over de hele aardbol. De Verenigde Staten hebben de hand gehad in talloze vredesonderhandelingen, niet zelden met succes,"etcetera, enzovoorts, zonder zich rekenschap te geven van alle mislukte oorlogen van de VS sinds 1945, vanaf de Korea- en Vietnam oorlog, de Afrikaanse dékolonisatie-oorlogen, en alle recentere oorlogen die de VS sinds het begin van de 21ste eeuw verloren in Afghanistan en Irak, nog afgezien van de miljoenen slachtoffers, en de voortdurende ontreddering van het hele Midden-Oosten  die de VS achterliet na gewapende conflicten in Libië, Libanon, Syrië, als  gevolg van de samenwerking tussen Al Qaida, de CIA en ISIS. Tegen het eind van zijn Reizen zonder John wierp mijn oude vriend Geert Mak de vraag op: "Zullen Steinbeck en zijn pessimistische geestverwanten alsnog gelijk krijgen? In 1960 960 sloegen ze met hun sombere voorspellingen de plank mis. Amerika zou na 1960 nog decennia van grote voorspoed beleven."

Van John Steinbeck's fundamentele kritiek op de Amerikaanse cultuur in de brede zin van het woord, had de gereformeerde domineeszoon nagenoeg niets begrepen. En ook het werk van Henry Miller zei hem niets. Toch werd diens cultuurkritiek helder verwoord in zijn essay A Nation of Lunatics, geschreven in 1977:

"In slechts twee eeuwen tijd zijn wij praktisch ten onder gegaan. Ausgespielt! Niemand zal om ons rouwen, zelfs niet degenen die we hebben geholpen te overleven. In de korte tijdspanne van onze geschiedenis zijn we erin geslaagd de wereld te vergiftigen. We hebben haar vergiftigd met onze ideeën over vooruitgang, efficiëntie en mechanisatie. We hebben robots gemaakt van onze dappere pioniers. We hebben de wereld waarin we leven ontmenselijkt... Het lijkt alsof we zijn verwekt in geweld en haat, alsof we geboren zijn om te plunderen, te verkrachten en te moorden. Onze geschiedenisboeken verdoezelen de wreedheden en gruweldaden, het immorele gedrag van onze leiders...

Ze noemen het een republiek en een democratie, maar dat was het nooit en is het ook nu niet. Een paar patriciërsfamilies, rijke families, controleren de regering van de staten... Inderdaad, ondanks al ons gepraat over vooruitgang, zijn wij net zo bekrompen, bevooroordeeld en bloeddorstig als altijd. Kijk maar naar de militaire situatie – het Pentagon! – het is genoeg om je de rillingen te bezorgen. De laatste oorlog – Vietnam – wat een gruwelijke daden! Tamerlane en Attila zijn niets vergeleken met onze hedendaagse monsters, bewapend met kernwapens, napalm, enzovoort. Als Hitler genocide subsidiëerde, hoe zit het dan met ons? Wij plegen al vanaf het begin genocide! Dat geldt voor Indianen, negers, Mexicanen, iedereen… En wij vragen ons af waarom we als natie, als volk, uit elkaar vallen… Kortom, hoe kunnen we overleven in een tijdperk van barbarij zoals het onze…

Wij hebben geld in overvloed voor bommenwerpers, onderzeeërs, kernwapens, voor alles wat destructief is, maar niet voor cultuur, niet voor onderwijs, of voor hulp aan de armen. Wat een uitspraak van de zogenaamd grootste natie ter wereld dat duizenden van onze armen tevreden zijn met honden- en kattenvoer. Ik zeg duizenden, maar voor hetzelfde geld zijn het er miljoenen… De zogenaamde crème de la crème van de samenleving is net zo crimineel ingesteld als het uitschot… In de Romeinse tijd waren het de keizers en patriciërs die pathologisch waren. Vandaag de dag is het in Amerika de burgerij… Geld is inderdaad het enige dat spreekt. Al de rest zwijgt. De rest kijkt onbewogen toe hoe de ene gruweldaad na de andere wordt begaan. Spreken over het publiek is spreken over de niet erkende Sfinx. Die hoort niets, ziet niets, ruikt niets, zegt niets. En ondertussen verspreidt zij een walgelijke stank – niet de geur van heiligheid, zoals in de oudheid, maar de geur van neutraliteit, van onverschilligheid…

En alleen de Democraat of de Republikein maakt een kans die géén ‘vriend’ is van het volk, maar van gevestigde ‘belangen.’ Miljoenen dollars worden uitgegeven om een ​​dwaas of schurk te verkiezen – in ieder geval een gewillige marionet. En dit wordt een democratische regeringsvorm genoemd… Hij is slechts een pion in de handen van diverse hebzuchtige, bloedzuigende belangen… Ondanks al hun ellende en leed is ons volk grondig gehersenspoeld om alle opgelegde voorwaarden te accepteren en te verdragen… Ons buitenlands beleid is altijd een schande geweest… Altijd de eerste, de beste, de grootste, de meest omvangrijke, de meest indrukwekkende. Superlatieven hebben hier alle waarde verloren… De puriteinse trek in ons is onuitroeibaar…

Er zijn talloze manieren om te voorkomen dat de waarheid aan het licht komt. En om onwelkome meningen van een schrijver of denker te onderdrukken… In zekere zin is censuur er altijd. De machthebbers weten hoe ze zichzelf moeten beschermen… Als ik onze geschiedenis als een totale mislukking beschouw, zou ik hetzelfde kunnen zeggen over de meeste beschaafde landen… Van alle beschaafde volkeren ter wereld beschouw ik de Amerikaan als de meest rusteloze, de meest ontevreden, de idioot die denkt dat hij de wereld naar zijn eigen beeld kan veranderen. In zijn dwaze poging de wereld te verbeteren, zoals hij zich inbeeldt, vergiftigt en vernietigt hij haar juist."

U zult het moeten doen met de simplistische voorstelling van zaken van Geert Mak, de "populairste geschiedenisleraar" in het land van de bekrompen Nederlanders die net als mijn oude vriend op zoek zijn naar "hoop."

De vraag is: waarom zou een wedergeboren christen en opiniemaker als de journalist Geert Mak aantoonbare onzin verkopen? Wat drijft hem er toe om de werkelijkheid te negeren en daarvoor in de plaats propaganda te bedrijven voor een zo duidelijk falend systeem dat hij het nu zelf de macht van het ‘grootkapitaal’ noemt. ‘Ik heb er nooit zo in geloofd, maar nu wel, die ons totaal ontglipt en waar je niks tegen kunt doen! En dat vind ik buitengewoon beklemmend.’ Waarom wordt de macht van het ‘grootkapitaal’ in zijn vuistdikke boeken als In Europa (2004) en Reizen zonder John (2012) niet gesignaleerd, laat staan historisch geanalyseerd? Wat heeft zijn mens- en wereldbeeld zo fundamenteel doen kantelen dat hij ‘nu wel [geloofd]’ dat  ‘er machten aan de gang [zijn]’ die hij het ‘grootkapitaal’ betiteld, ‘waar je niks tegen kunt doen!’ Waarom hebben Mak en zijn publiek al die tijd niet kunnen zien wat er zich voor hun ogen afspeelde, terwijl het allemaal zo voor de hand liggend was, is en zal zijn? Vanwaar die blindheid en al die pedante stelligheid die hij eerder tentoon spreidde en zijn publiek zo graag slikte?

Die vraag is niet makkelijk te beantwoorden, zeker niet door iemand als ik die telkens weer verheugd ontdek hoe de grote denkers van alle tijden en alle culturen veel dieper gaan dan ik in staat ben te doen. Vandaar dat ik een beroep op hen doe om de contouren van een antwoord te kunnen schetsen. Geruime tijd geleden las ik de essaybundel The American Mystery van de Britse literatuurcriticus, wijlen Tony Tanner. Eén van die essays is een ontleding van Scott Fitzgerald’s The Great Gatsby. Tanner wees erop dat Nick, de man die Fitzgerald het verhaal over de ondergang van rijke Jay Gatsby laat vertellen:

"er de voorkeur aan geeft om alles wat de ‘vuile’ kant van het verhaal zou kunnen zijn, uit te wissen, hetzij door weglating, ontkenning, overschrijven, herinterpretatie of transformatie, hoewel we – en dat is juist een deel van de genialiteit van het boek – steeds weer glimpen en hints krijgen van wat hij probeert te verbergen en weg te laten."

Dit is precies wat Geert Mak in zijn non-fiction boeken doet, zoals ik met talloze voorbeelden heb proberen aan te tonen. Mak is niet in staat om de werkelijkheid te accepteren en kan dus niet het voor de hand liggende zien. Hij accepteert niet het gebrek aan wat hij "hoop" noemt. Bovendien bezit hij niet het talent om net als Fitzgerald tussen de regels door het paradoxale van het bestaan over te brengen. Het opmerkelijke is dat hij dit ook weet, zoals valt op te maken uit hetgeen hij mij in januari 2012 schreef:

"Het probleem met jou is dat je verdomd vaak gelijk hebt, en dat het vaak geen prettige mededelingen zijn die je te melden hebt… Jij ziet veel dingen scherper en eerder, maar,' zo voegde hij eraan toe: "ik kan niet zonder hoop, Stan, dat klinkt misschien wat pathetisch, maar het is toch zo."

Kortom: Het ‘probleem’ ben ik, niet het feit dat ik ‘verdomd vaak gelijk’ heb, maar ‘dat het vaak geen prettige mededelingen zijn die je te melden hebt,’ terwijl Mak ‘niet zonder hoop [kan],’ dat ‘misschien wat pathetisch klinkt, maar het is toch zo,’ en dit motief is veel belangrijker dan dat ‘jij veel dingen scherper en eerder [ziet].’

Volgende keer meer hierover.