FD: Peter Frankopan

'Onze westerse politici doen er niet meer toe 

in de wereld'

De Britse historicus Peter Frankopan heeft een missie: hij wil mensen leren dat de wereld niet meer draait om Europa.

Luchtvaartmaatschappijen in China kopen zoveel vliegtuigen, dat pilotenscholen het niet kunnen bijbenen. Ze leveren te weinig gediplomeerde vliegers af. Gevolg: recruiters lokken ze weg uit Australië voor salarissen van 400.000 Australische dollars per jaar (ruim €250.000). Dat is het dubbele van wat ze in eigen land verdienen.

Nooit gelezen? Dat kan kloppen. Buiten Australië pikten alleen vakbladen het op. Een artikel over de salarispiek eind vorig jaar, toen China boven de 750.000 dollar bood (€475.000), is alleen beschikbaar voor abonnees van dagblad The Australian. In Europa voerden pilotenvakbonden hun rituele cao-onderhandelingen. In Australië waren er geen vliegers meer voor alle binnenlandse vluchten.

Het bericht werd wel opgepikt door een Britse historicus met een eigen hotel aan de Amsterdamse Keizersgracht (The Canal House).

De nieuwe zijderoutes

De nieuwe Chinese zijderoutes gaan zowel over land als over water. Op tal van plaatsen heeft China infrastructuur aangelegd.

Peter Frankopan, directeur van het centrum voor Byzantijnse kunst aan de universiteit van Oxford, heeft een serieuze missie: hij wil mensen leren dat de wereld niet draait om Europa. In 2015 schreef hij De zijderoutes, een portret van het gebied tussen China en Europa, waar de handelskaravanen al lang voor de westerse jaartelling rondtrokken. De elite uit het Noord-Afrikaanse Carthago liep in Chinese zijde, Romeinse koks kruidden hun schotels met specerijen uit India. We dáchten dat de geschiedenis begon aan de Middellandse Zee, maar hij was allang begonnen.

Onlangs publiceerde hij zijn update: De nieuwe zijderoutes. Dit heeft een politieke boodschap: onze politici 'doen er niet meer toe' in de wereld. Net als 2000 jaar geleden 'worden de belangrijke beslissingen genomen in Peking en Moskou, in Teheran en Riyad, in Delhi en Islamabad, in Kabul en in de door de Taliban beheerste gebieden van Afghanistan, in Ankara, Damascus en Jeruzalem.'

Sinds een maand ligt zelfs de kinderversie in de winkel. 'In mijn schooltijd', zegt hij, 'hoorde ik geen woord over het Ottomaanse Rijk. Laat staan over Iran of China. Geschiedenisles ging over het Britse wereldrijk of koning Henry VIII.'

Peter Frankopan

Geboren in Londen, 1971

Hoogleraar algemene geschiedenis aan de University of Oxford en directeur van het centrum voor Byzantijnse kunst.

Eigenaar van The Curious Hotels, een groep van 'boutique' hotels in o.m. Amsterdam, Parijs en Londen.

Voorzitter van het Frankopan Fund voor studiebeurzen en prijzen voor studenten uit Kroatië, het land van zijn ouders.

Auteur van The First Crusade: The Call from the East (2012); The Silks Roads (2015); The New Silk Roads (2018).

Eind oktober verscheen ook het kinderboek The Silk Roads: An Illustrated New History of the World (2018).

Volgend jaar verschijnt Leviathan: Russia and The Making of the Modern World.

Het touwtrekken om Australische piloten is voor Frankopan maar één signaal. Zijn boek is een lawine van opmerkelijke gebeurtenissen die twee dingen gemeen hebben: ze markeren de opmars van Azië, en ze hebben de gewone westerse pers niet gehaald.

Zoals een vastgoeddeal van de Iraniër Mehrdad Safari in 2017. De zakenman huurde een appartement in Istanbul en voelde zich daar zo prettig dat hij de hele flat kocht voor $90 mln. Of de registratie in 2007 van het handelsmerk 'Trump' in Kazachstan, Oezbekistan, Kirgizië, Turkmenistan, Azerbeidzjan en Armenië. De Amerikaanse president - toen nog zakenman - probeerde daar vergeefs zijn eigen merk wodka te verkopen (de bron staat niet in het boek, maar is te vinden in het nieuwsarchief van McClatchy, een mediabedrijf uit Californië). Of de excessen op de Afrikaanse zwarte markt in ezelshuid, een bestanddeel van het Chinese alternatieve medicijn ejiao. In China een populair middel tegen acné en kanker, dat ook de libido zou stimuleren.

De historicus maakt een tussenstop in Amsterdam; een korte ontsnapping uit een carrousel van lezingen en 'round tables' rondom zijn boeken. We zitten in de oude 1e Klas Restauratie van station Amsterdam Centraal, naast de trein naar Schiphol. We bestellen gemberthee, en krijgen muntthee. 'Never mind', zegt hij, 'dit is ook erg goed voor je.'

Uw boek barst van de opmerkelijke feiten. Wat is voor u het meest extreme signaal dat de wereld verandert?

'Voetbalclub Manchester City is van iemand uit de Golfstaten, Arsenal is deels van een Oezbeekse kopermagnaat, mijn eigen club Chelsea is van een Rus met olievelden in Siberië. Veel Engelse en Europese topclubs zijn in het bezit van rijke mensen uit de zijderoute. Of kijk ook naar de reiswereld. Toen ik mijn trip naar Amsterdam boekte, keek ik eerst op de populaire vergelijkingssite Skyscanner. Die is gekocht door een Chinees bedrijf. Chinese toeristen geven al twee keer zoveel uit in het buitenland, als alle Amerikanen bij elkaar. En dat terwijl nog maar vijf procent van de Chinezen een paspoort heeft.'

De nieuwe zijderoutes

Unieboek | Het Spectrum, €24,99.

Wat zien Europese leiders verkeerd over de nieuwe wereld?

'Ze moeten verwachtingen managen. En dat is lastig, Want de eerlijke boodschap is dat onze levensstandaard niet meer verbetert. Een voetbaltrainer in een neerwaartse spiraal zegt ook niet dat hij blij is met gelijkspel. Engelse politici zweren dus schaamteloos dat de wereld er veel beter uitziet na de brexit. Fabrieksbanen komen weer terug, we worden allemaal steenrijk. Theresa May schreef in een open brief: de beste dagen van Groot-Brittannië liggen voor ons. Nou, ons rijk omspande de hele wereld, we hebben 300 goeie jaren achter de rug, maar de beste tijd ligt echt achter ons.'

En de Amerikaanse president Trump?

'Dat ligt iets anders. Misschien zijn ze nog steeds bezig om de wereld opnieuw vorm te geven. Ze proberen iets te realiseren dat lijkt op het Chinese Belt and Road Initiative, voor ziekenhuizen in Pakistan of spoorlijnen in Maleisië. Je krijgt Amerikaanse hulp als je niet in bed duikt met China. Maar het geld dat ze er daadwerkelijk in steken, is nogal mager. Vergelijkbaar met het jaarinkomen van Ivanka Trump en haar man.'

U schrijft dat de VS vooral bezig zijn om tegenstanders in elkaars armen te drijven.

'China en Rusland werken nu samen, hoewel ze geen natuurlijke partners zijn. Beide landen zijn óók bezig, net als de VS, om Saoedi-Arabië, Iran en Pakistan te behagen. China leent veel geld aan Pakistan, dat net weer een krediet van $6 mrd kreeg van Saoedi-Arabië. Deze landen worden nu samengebracht door het gedrag van de VS.'

Wat doet Trump hier fout?

'Hij denkt dat hij op vier fronten een conflict kan uitvechten. Honderd jaar geleden, in Sarajevo, ging iemand lunchen, werd doodgeschoten, en de Eerste Wereldoorlog brak uit. In een nerveuze wereld is er niet veel nodig om een conflict te laten escaleren. Een vliegtuig dat bijna wordt neergeschoten boven de Zuid-Chinese Zee, iemand die voor spionage wordt gearresteerd, Chinese elektronicabedrijven die ineens zonder Amerikaanse chips zitten. Het is zomaar gebeurd. Vorige maand gaf president Xi Jinping een speech voor het Chinese leger. Hij zei: wij moeten klaar zijn voor oorlog. Daar moet je beter op letten dan op wat Geert Wilders of Nigel Farage zeggen.'

Uw verhaal is opgebouwd uit nieuwsberichten, citaten uit de pers en openbare documenten. Maar u reist ook in Centraal-Azië en u spreekt mensen. Wordt China daar gewantrouwd?

'Wantrouwen is niet het juiste woord. Ze zijn behoedzaam. Ze weten nog niet goed hoe ze het spel moeten spelen. De economische spierkracht van China is enorm, en het is lastig onderhandelen met iemand die veel groter is dan jij. Ik denk dat ze zich net zo voelen als de Indonesiërs toen de Hollanders arriveerden. Rijke mensen komen van de andere kant van de wereld, gedragen zich anders, kleden zich anders, kopen je spullen, bouwen warenhuizen, leggen havens aan voor hun schepen. Dan brengen ze soldaten om hun belangen te beschermen, en zo begint de kolonisatie. Het is een gangbaar proces in de geschiedenis.'

Frankopan: 'Vorige maand gaf president Xi Jinping een speech voor het Chinese leger. Hij zei wij moeten klaar zijn voor oorlog. Daar moet je beter op letten dan op wat Geert Wilders of Nigel Farage zeggen.'

Wordt China gezien als wéér een andere overheerser?

'Kijk jij dan anders naar Europa?'

Hoezo?

'Europa kende een periode van 600 jaar, tussen het jaar 1340 en de Tweede Wereldoorlog, waarin élk decennium oorlog werd gevoerd. Wij denken dat alleen primitieve mensen anderen willen overheersen. Maar het is altijd de realiteit geweest.'

Is militair conflict onvermijdelijk?

'Ik ben opgegroeid met het idee dat nucleaire oorlog tussen Rusland en Amerika onvermijdelijk was. Toen stortte de Sovjet-Unie in en kwam het islamitisch fundamentalisme. Er zijn constant nieuwe bedreigingen. Amerikanen worden nu ineens wakker, 40 jaar te laat, en ontdekken dat China een serieuze dreiging vormt. En ze weten niet hoe ze daarmee om moeten gaan. De nieuwe admiraal van de Amerikaanse vloot in de Pacific, Philip Davidson, vertelde de Amerikaanse senaat dat hij betwijfelt of de VS een oorlog met China kan winnen in de Zuid-Chinese Zee. Dat is ongelooflijk, als je weet hoe sterk de Amerikaanse marine is. Dit omslagpunt is iets van de laatste vijf jaar, toen China zijn militaire eilanden ging aanleggen. Het conflict komt eraan.'

Begrijpt de Amerikaanse president hoe de wereld verandert?

'Ik wil Trump niet bashen. Alle progressieven klagen over hem, om duidelijke redenen. Maar er zit een methode in zijn gedrag. Hij wil de Chinese geest terug in de fles dwingen. Zijn fout is dat hij tegelijk de confrontatie aangaat met China, Rusland en Iran, en ervan uitgaat dat Saoedi-Arabië de VS blijft steunen. Want dat land heeft andere opties. Het Westen is, om in voetbaltermen te praten, niet in positie. Vanaf Turkije oostwaarts hebben we geen enkele vriend. En dat doen we zelf. We houden niet van Erdogan en niet van Poetin, we houden niet van Iran, Pakistan en de Centraal-Aziatische dictators. We beschouwen Syrië en Irak als één grote ramp.'

3,7

De Amerikanen betwijfelen of ze een oorlog met China kunnen winnen in de Zuid- Chinese Zee. De jaarlijkse waarde van alle transport dat plaatsvindt over de strategisch gelegen zee bedraagt 3,7 biljoen dollar, of- tewel $3700 miljard. Bron: chinapower.csis.org

Het zijn allemaal hele of halve dictaturen. Kunnen we dat niet meer zeggen?

'Als wij op het schoolplein niemand leuk vinden, dan komt dat meestal doordat we zelf iets verkeerd doen. Deze landen zijn allemaal belangrijk. Ze bieden ons mogelijkheden, maar ook serieuze uitdagingen.'

Ze botsen ook met politieke en maatschappelijke normen in Europa.

'Welke Europese normen? De Hongaren houden immigranten tegen met prikkeldraad, de Poolse regering wijst Europese normen voor de rechtstaat af, de Britten trekken zich terug uit de EU, de gele hesjes in Frankrijk slopen het centrum van Parijs. De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken zegt openlijk, in een speech in Brussel, dat het misschien tijd is om niet alleen te stoppen met de NAVO, maar ook met de EU en zelfs de Verenigde Naties. Omdat ze niet werken. Dat is nogal een revolutionaire gedachte, voor de bewaker van onze op regels gebaseerde wereldorde.'

Vindt u Trump realistischer dan de Europese leiders?

'Kijk naar de moord op journalist Kashoggi, in de Saoedische ambassade in Turkije. Trump zegt het op een verschrikkelijke, maar wel eerlijke manier: de Saoedi's helpen ons tegen Iran, ze hebben olie, ze kopen onze wapens, wij kunnen ons geen tribunaal veroorloven. Kijk anders naar de Duitsers. Die veroordeelden Saoedi-Arabië eerder dit jaar om hun buitenlands beleid. Meteen werden Duitse bedrijven uitgesloten van regeringscontracten. Vorige maand staakte Saoedi-Arabië zijn financiering voor een wapendeal van Egypte, die vier Duitse oorlogsschepen zou kopen. De nieuwe staten zijn zich bewust van onze hypocrisie. En beseffen dat ze ons pijn kunnen doen. Eén tweet van de Canadese minister van Buitenlandse Zaken over een mensenrechtenactivist in Saoedi-Arabië, en bijna 12.000 Saoedische studenten in Canada kregen opdracht om hun koffers te pakken en terug te komen. Het kostte de Canadese economie $1 mrd.'

Hoe moeten we ons voorbereiden op een nieuwe toekomst?

'We moeten ons leren aanpassen. Kijk naar het verleden, het is allemaal al eens gebeurd. Als je in het jaar 1500 in een palazzo in Venetië had gewoond, toen Columbus Amerika ontdekte en de Portugezen het Verre Oosten, dan was de juiste reactie waarschijnlijk geweest: pak je spullen en verhuis naar waar het allemaal gebeurt. Noordwest-Europa profiteerde er wel van. En ook: niet nerveus worden. Bedenk wat je rol is in deze wereld. Laat anderen leren van onze fouten. Ons wangedrag, de vervolging van mensen, onze slordige omgang met mensenrechten en de vrijheid van meningsuiting. Dat gaat wel even duren.'