POLITIEK

Het is afgelopen met vrijheid en democratie in Nederland

Home - Politiek - Het is afgelopen met vrijheid en democratie in Nederland

13 uur geleden 

op

 13 april 2026

Door

 Twan Houben 

Foto: ANP

Wie het rapport “Burgerpespectieven 2025, Thema: maatschappelijk onbehagen” van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) leest, weet dat het afgelopen is met vrijheid en democratie in Nederland. Het SCP onderzoekt het onbehagen sinds 2008 en ziet dat tijdens de kabinetten-Rutte het onbehagen en afbreuk van democratie het meeste toenam. De inhoud van dit rapport is in de media echter totaal niet aan de orde geweest en ook in de verkiezingscampagnes is er niets mee gedaan. Daarom hier een bespreking.

Maatschappelijk onbehagen in Nederland (2008–2025)

Het SCP-rapport uit 2025 laat zien dat een meerderheid van de Nederlanders al jaren somber is over de richting van het land.

In het voorjaar van 2025 vond circa 59 procent dat Nederland de verkeerde kant opgaat. Dit wordt aangeduid als maatschappelijk onbehagen: een combinatie van negatieve oordelen over de samenleving en gevoelens van machteloosheid tegenover een politiek die niet meer naar de burgers luistert.

Mensen kunnen tevreden zijn over hun eigen leven, maar tegelijkertijd pessimistisch over de samenleving als geheel.

Het SCP-rapport richt zich specifiek op deze negatieve gevoelens en onderzoekt waar deze vandaan komen.

De vier pijlers van verval in Nederland

Op basis van de uitkomsten van duizenden ondervraagde burgers onderscheidt het SCP vier terugkerende ‘verhalen’ (pijlers) waarin mensen hun groeiende onvrede verwoorden:

1. Economisch verval

Veel Nederlanders ervaren dat de welvaart afneemt. Niet alleen de lagere inkomensklasse, maar ook de middenklasse voelt zich in jaarlijks toenemende mate verder tekortgedaan door forse stijgingen van belastingen en afbraak van de verzorgingsstaat. Dit leidt tot gevoelens van onrechtvaardigheid.

2. Politiek verval

Dit is de meest dominante factor in de periode 2008–2025 en dus vooral tijdens de vier kabinetten-Rutte/ VVD.

De belangrijkste elementen van het politiek verval zijn in het rapport genoemd:

• gebrek aan visie en leiderschap,
• verkeerde prioriteiten,
• gevoel dat burgers geen invloed op politiek meer hebben,
• wantrouwen in de democratische rechtsstaat; Rutte staat bekend als een ziekelijke leugenaar.

Veel mensen ervaren de politiek als een systeem dat losstaat van de burger. Politici zouden vooral met zichzelf bezig zijn en onvoldoende luisteren naar wat de Nederlanders zelf willen.

3. Cultureel verval

Deze pijler richt zich op immigratie, identiteit, cultuur en nationale samenhang. De belangrijkste bevindingen van het SCP zijn de angst dat de Nederlandse cultuur verdwijnt, grote zorgen over immigratie en integratie, gevoel dat normen veranderen.

Eigenlijk doemt immigratie als één van de allergrootste problemen onder de meerderheid van de bevolking op, doch dat wordt weggezet als extreemrechts denken door de heersende politiek. Die framing klopt niet.

Een opvallend element bij dit onderwerp is de dubbelzinnigheid rond tolerantie. Enerzijds wordt dit gezien als kernwaarde, anderzijds als zwakte die misbruikt wordt door immigranten.  Vanaf ongeveer 2016 is het belang van deze pijler fors toegenomen, mede door de explosief gestegen aantallen asielzoekers. De grote culturele verschillen tussen ‘wij’ en ‘zij’ spelen hierbij een grote rol.

4. Moreel verval

Dit gaat over gedrag, normen en onderlinge omgang waaronder afname van fatsoen en respect, toename van agressie en individualisme, groeiend egocentrisme.

Hoewel de vier pijlers verschillend zijn, delen ze een diepe teleurstelling in politiek leiderschap. 

Een belangrijk inzicht uit het rapport is dat niet opgeloste grote maatschappelijke problemen verlammend op de bevolking werken. Dat zien we onder andere terug in het achteruithollen van de fysieke en psychische gezondheid van Nederlanders.

Hoe Den Haag de regie verloor en Brussel die overnam

Onder leiding van Mark Rutte leek Nederland door crises heen te laveren: de eurocrisis, de coronapandemie en geopolitieke spanningen. De economie herstelde, de werkloosheid bleef relatief laag en het land bleef bestuurbaar. Op papier lijkt dat indrukwekkend.

Maar onder die ogenschijnlijke ‘bestuurlijke rust’ ontstond een sluipend verlies aan politieke zelfstandigheid, aan maatschappelijk vertrouwen en – misschien wel het belangrijkst – aan nationale regie.

Die ontwikkeling is niet los te zien van de sterk gegroeide invloed van de Europese Unie sinds Rutte I.

Een belangrijke ontwikkeling van de Nederlandse politiek tijdens Rutte I tot en met IV is de toenemende technocratisering. Besluiten worden gelegitimeerd met verwijzing naar modellen, regels en externe kaders: “de EU schrijft het voor”, of “de rechter dwingt het af”.

Voor veel Nederlanders voelt dit als een vorm van machteloosheid, blijkt uit de SCP-studie. Politieke besluiten lijken steeds meer buiten de eigen invloedssfeerte liggen.

Hierbij komt de rol van de Europese Unie in beeld. In de afgelopen vijftien jaar is de invloed van de EU op nationale beleidsdomeinen onvoorstelbaar toegenomen. Denk aan:

• begrotingsregels voor overheidsbudgetten (Stabiliteits- en Groeipact),
• stikstof- en milieunormen,
• energietransitie en klimaatbeleid,
• migratie- en asielbeleid,
• vergaande financiële regelgeving (anti-witwasrichtlijnen 1 tot en met 6),
• digitale controles op alternatieve- en sociale media (Digital Services Act).

Formeel is Nederland soeverein. In de praktijk bepaalt Europese wetgeving wat de bandbreedte voor nationale politiek nog is. En die is onder Rutte/ de VVD in hoog tempo beperkt.

Dit leidt tot een fundamenteel probleem: wie is er politiek verantwoordelijk voor Nederland, Den Haag of Brussel?

Wanneer beleid impopulair is, wordt verwezen naar Brussel: “het moet van de EU”. Wanneer beleid succesvol is, wordt het nationaal geclaimd. Dit verschuilen van politici achter ‘Brussel’ ondermijnt het vertrouwen van burgers, omdat het onduidelijk is wie nu eigenlijk waarvoor verantwoordelijk is.

De uitholling van nationale politiek

De explosief gegroeide rol van de EU heeft drie concrete effecten gehad op de Nederlandse politiek:

1. Versmalling van het politieke speelveld
   De grote beleidskeuzes zijn al vastgelegd binnen Europese wetgeving. Verkiezingen gaan daardoor minder over richting en meer over uitvoering. Dit voedt het gevoel dat ‘stemmen weinig uitmaakt’.
2. Afname van politieke moed
   Politici kunnen zich beroepen op externe EU-verplichtingen en vermijden zo lastige keuzes. Dit leidt tot uitstelgedrag en halfslachtige oplossingen – precies wat we zien in het laatste regeerakkoord.
3. Verlies van democratie
   Burgers zien dat besluiten grote impact hebben op hun leven, maar herkennen hun stem niet meer in die besluiten. De afstand tot de politiek groeit, niet alleen geografisch (Den Haag versus Brussel), maar vooral mentaal.

We zien nationale politiek – helemaal nu, met het nieuwe kabinet – fungeren alsdoorgeefluik van Brussel. 

Daarnaast bewijst het hier besproken SCP-rapport dat de meeste Nederlanders een politiek willen die hoofdzakelijk elementen bevat die nu aan extreemrechts worden toegeschreven.

Partijen die – haaks op de bevindingen van het SCP – de strijd met de eigen bevolking voortzetten, zorgen ervoor dat vrijheid en democratie in ons land (bijna) zijn verdwenen.

Alle politieke partijen met de woorden ‘vrijheid’ en/of ‘democratie’ en/of ‘volk’ moeten zich achter de oren krabben en de framing van keuzes als ‘extreemrechts’ moet verdwijnen.

INDEPEN staat voor een onafhankelijk en pluriform medialandschap met ruimte voor kritische en diepgaande journalistiek. Steun onafhankelijk nieuws voor slechts €2 per maand.

JA, ik help jullie!

NIET TE MISSEN

Het Europees democratie- of censuurschild?